Projectoproep ‘Verkavelingswijken in transformatie’

Het Departement Omgeving en het Team Vlaams Bouwmeester willen steden en gemeenten ondersteunen bij de transformatie van goed gelegen verkavelingswijken en hier een leertraject aan maquettekoppelen voor ruimtelijke praktijk en beleid. Het gaat om kwaliteitsvol verdichten, het verhogen van de leef- en omgevingskwaliteit en integrale verduurzaming.

We zoeken concrete cases van goed ontsloten 20ste-eeuwse woonwijken waar de generatiewissel zich laat voelen en waar een bijkomende woonopgave aan de orde is. We denken aan de typische laagbouwwijken uit de jaren 1960-70-80,  gekenmerkt door een geringe dichtheid en vrijstaande of halfopen bebouwing, gelegen op groeilocaties nabij een dorp of stad.

Op 20 november organiseerden we een digitale toelichting over deze projectoproep voor alle geïnteresseerden:

Waarom deze oproep?

Verspreid wonen verslindt ruimte, vreet energie en is een belangrijke oorzaak van ons mobiliteitsprobleem. De ‘verkaveling’ kennen we als een typisch product van onze weinig zorgvuldige omgang met de beperkt beschikbare ruimte. Toch zijn in Vlaanderen ook heel wat 20ste-eeuwse verkavelingswijken te vinden op locaties die goed ontsloten zijn via openbaar vervoer of die op wandel- en fietsafstand liggen van een dorps- of stadscentrum, waar zich een woonopgave stelt en waar ruimte is voor bijkomende woningen binnen het bestaande bebouwde areaal.   Met de term verkavelingswijken doelen we dus niet louter op wijken die tot stand zijn gekomen door middel van het ruimtelijk instrument van de verkavelingsvergunning, maar op de herkenbare morfologische verschijningsvorm. 

Om de dichtheid én de kwaliteit van de woonomgeving in die wijken te vergroten, kunnen een aantal uitdagingen of noodzakelijke veranderingen als hefboom worden gebruikt om een geïntegreerde transformatie naar een duurzamere wijk aan te vatten: overdreven breed uitgevoerde wegenis, nieuwe bewoners met andere woonwensen, oudere bewoners die hun woning willen aanpassen of een aangepaste woning zoeken, bestaande woningen die aan (grondige) renovatie toe zijn, de nood aan of potentie voor meer kwalitatieve groene, open of publieke ruimte, de nood aan een betere connectie met de omgeving,...  

Met de projectoproep ‘Verkavelingswijken in transformatie’ willen we steden en gemeenten ondersteunen bij deze transformatie en hier een leertraject aan koppelen voor ruimtelijke praktijk en beleid, waar zowel de deelnemende gemeenten, de overige lokale besturen als het Departement Omgeving en het Team Vlaams Bouwmeester hun voordeel mee kunnen doen.

Voortraject en brochure

In het voorjaar van 2019 startten we met een verkenningstraject om na te gaan hoe ver steden en gemeenten in de praktijk staan met strategieën om goed gelegen wijken te transformeren, en huidige leemtes in het kenniskader rond verdichting in kaart te brengen. De oproep naar cases bij lokale besturen resulteerde in veertien aanmeldingen.

Het multidisciplinaire team Bovenbouw, Orientes, Michiel Dehaene en PwC Legal ging hiermee aan de slag en organiseerde in de zomer van 2019 drie workshops met lokale overheden en experten (o.a. juristen, financiële experten, projectontwikkelaars, sociologen). Deze workshops focusten op:

  • Ruimtelijke verkenning en regierol van de lokale overheid
  • Financieel-economische context en juridische tools
  • Participatie en draagvlak

Uit dit traject kwamen 3 inzichten naar boven: 

  1. Mobilisatie en organisatie: er gaapt een kloof tussen de urgentie van herontwikkeling van wijken en concrete acties op het terrein, doordat lokale besturen er onvoldoende in slagen zich te mobiliseren en te organiseren rond de potentiële herontwikkeling.
  2. Juridisch-technisch kader: het overgrote deel van de nodige kennis en instrumenten bestaat reeds, maar de mogelijkheden zijn onvoldoende gekend.
  3. Financiering: voorfinanciering vormt een drempel, maar er zijn andere opties (bijv. PPS of rollend investeringsfonds). 

De volledige resultaten uit dit verkennend onderzoek werden gebundeld in een brochure.
 

Wat bieden we aan?

We bieden deskundige begeleiding door een team van experten (juridisch, financieel, vastgoedkundig, sociologisch, …) en nauwe samenwerking gedurende maximum vier jaar. Uit de ingediende projecten kiezen we er zes voor begeleiding in een eerste fase, in een tweede fase worden drie projecten weerhouden voor uitvoerige ondersteuning.

In de eerste fase (2021) wordt voor zes projecten de vraag naar transformatie verduidelijkt en gespecifieerd. De haalbaarheid van de transformatie wordt onderzocht: de potenties, de te betrekken actoren en de mogelijk in te zetten strategieën, instrumenten en aanpak. Deze analyse wordt uitgevoerd door een multidisciplinair team, in nauwe samenwerking met een groep medewerkers van het Departement Omgeving en het Team Vlaams Bouwmeester.  

In de tweede fase (2022 tot medio 2024) krijgen de drie projecten die nood hebben aan verdere ondersteuning én die de grootste kansen bieden op realisatie, een begeleiding op maat. Per project wordt een ontwerpteam aangesteld dat, in samenwerking met de nodige experten, de transformatiestrategie verder concretiseert richting uitvoering door middel van ontwerp, verfijning van in te zetten instrumenten, uitwerking van de financiële aanpak, het betrekken van actoren en het opstarten van eventuele quick wins. Zo wordt het project in de startblokken gezet voor de effectieve realisatie op het terrein.

In de derde fase (medio – eind 2024) belichten we in een breed communicatietraject de resultaten, inzichten en leerpunten ten behoeve van lokale besturen en andere actoren.

Wie kan een project indienen?

We zijn op zoek naar lokale besturen die op hun grondgebied dergelijke wijken hebben en momenteel geconfronteerd worden met een verdichtingsvraag en/of de ambitie hebben om de wijk op een kwaliteitsvolle manier te transformeren. De aanleidingen voor zo’n transformatie kunnen divers zijn: het moeilijk verkocht krijgen van te grote woningen die aan renovatie toe zijn; een gebrek aan betaalbaar woonaanbod aangepast aan veranderende gezinssamenstellingen; vele aanvragen voor de bouw van appartementen, kavelopdeling of woningsplitsing; het vrijwaren van de laatste groene kavels in een buurt; een herontwikkelingsproject van een sociale huisvestingsmaatschappij die als motor kan dienen om de hele wijk te herbekijken,… Wanneer in een wijk een bepaalde nood aan transformatie en verdichting wordt gevoeld, én de wijk qua ligging geschikt is om verdere groei op te vangen, dan komt ze in aanmerking voor deelname aan deze oproep. 

Met het leertraject ‘Verkavelingswijken in transformatie’ willen we een aantal lokale besturen ondersteunen bij de transformatie van dergelijke wijken tot meer duurzame, dynamische en kwaliteitsvolle omgevingen met bijbehorende mix van functies en voorzieningen, ruimte voor groen en water, voor fietsers en wandelaars. 

Om in aanmerking te komen is het niet noodzakelijk dat de stad of gemeente al een transformatie-initiatief opstartte. Ook wijken waar nog geen concrete plannen bestaan, maar waar het vraagstuk gekend is en het bestuur een engagement wil aangaan om de wijk daadwerkelijk te transformeren, komen in aanmerking.

De oproep is gericht aan publieke opdrachtgevers (steden, gemeenten, stadsontwikkelingsbedrijven), maar de (intentie tot) samenwerking met publieke of private partners die de kans op effectieve realisatie van de transformatie verhoogt, wordt aangemoedigd.

Welke projecten komen in aanmerking?

Voor de eerste fase selecteren we zes verschillende projecten op basis van onderstaande ontvankelijkheids- en kwaliteitscriteria.

Ontvankelijkheidscriteria:

  1. Geen greenfields
    We zetten bewust in op de verdichting en transformatie van bestaande wijken, en dus niet op uitbreiding van het bebouwde weefsel.  
  2. Minimaal schaalniveau van de wijk
    Om verschillende uitdagingen in te transformeren wijken aan elkaar te koppelen, is een minimaal schaalniveau nodig. We mikken op wijken van een zekere omvang. 
  3. Deelname aan het leertraject 
    De indiener verklaart zich bereid aan alle bijeenkomsten en workshops van het leertraject deel te nemen. Het ingediende project zal ook als voorbeeldcase gehanteerd worden waarover extern gecommuniceerd kan worden.

Kwaliteitscriteria:

  1. Geschiktheid van de locatie  
    We zijn op zoek naar wijken op locaties waar verdichting en kernversterking met demografische groei aan de orde zijn (o.a. op basis van de knooppuntwaarde en het voorzieningenniveau).  
  2. De voorbeeldfunctie en het ambitieniveau van het project
    In welke mate is het project representatief voor andere situaties in Vlaanderen, in hoeverre is het dus ‘kopieerbaar’ of opschaalbaar en kan het – op termijn – bijdragen aan een meer programmatische en systematische aanpak van transformatie op wijkniveau? Hoe ver reikt de ambitie? Hoe innovatief is het project of in welke mate is het bestuur bereid om een innoverende aanpak uit te werken? 
  3. Engagement voor realisatie
    Wat we aanbieden is geen theoretisch onderzoek: we streven naar een daadwerkelijke transformatie op het terrein. We zijn dus op zoek naar steden of gemeenten die zich (zowel vanuit het bestuur als vanuit de administratie) engageren tot een effectieve realisatie, die hiervoor ook personeel en middelen willen inzetten en een samenwerking met andere actoren willen aangaan. 
  4. Kadering binnen BRV en koppeling aan andere opgaven
    In welke mate kadert de gewenste transformatie binnen de doelstellingen van het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen? In welke mate kan de verdichting van de wijk gekoppeld worden aan andere omgevingsopgaven zoals groenblauwe dooradering, meer kwalitatieve publieke ruimte, multifunctioneel ruimtegebruik en verweving...?
  5. Realiseerbaarheid
    Uit de ingediende projecten zullen niet per definitie de meest realistische (en dus meest eenvoudige) projecten worden gekozen, maar wel degene waar we voldoende duidelijk kunnen benoemen wat er kan gebeuren om een transformatie in gang te zetten.

Proces en planning

Oproepfase (september 2020 tot januari 2021)

  • 1 september 2020: lancering van de projectoproep aan steden en gemeenten
  • 20 november 2020 (10u-12u): toelichting van de projectoproep aan steden en gemeenten
  • December 2020: aanstelling van een begeleidend team van experten 
  • 15 januari 2021: uiterste indieningsdatum voor de projecten
  • Januari/februari 2021: selectie van 6 projecten

Analysefase (1ste fase, februari 2021 tot december 2021)

  • 8 februari 2021: startvergadering met pitch door de 6 gekozen steden of gemeenten 
  • Een vijftal workshops + terreinbezoek gespreid over 2021 
  • Najaar 2021: breed klankbordmoment als onderdeel van het leertraject
  • Eind 2021: afronding met tussentijds rapport

Uitwerkingsfase (2de fase,  januari 2022 tot juni 2024)

  • Januari-maart 2022: selecteren van 3 projecten en opmaak en lancering bestekken voor de 3 ontwerp- en onderzoeksteams (1 per gekozen case)
  • April 2022: aanstelling van de ontwerp- en onderzoeksteams en start van de uitwerking
  • Juni 2024: verwerken en bundeling van de lessen in een eindrapport en brochure

Synthesefase (3de fase,  juni 2024 tot eind 2024)

  • Communicatietraject ter attentie van lokale besturen en andere actoren 

 

proces verkavelingswijken

 

Indienen

Een project indienen kan tot en met 15 januari 2021 via een online formulier.

Contacteer ons

Afdeling Partnerschappen met Besturen en Maatschappij (PBM)