Stikstofbeleid: PAS - Programmatische Aanpak Stikstof

Wat is het probleem?

Stikstof is onmisbaar voor de natuur. Het is één van de voornaamste voedingsstoffen voor planten. Maar te veel stikstof zorgt voor 2 grote problemen

 Te veel voedingsstoffen of ‘vermesting’ (of ‘eutrofiëring’). Planten die van stikstof houden, zoals brandnetels, bramen en gras, groeien daardoor veel sneller. Ze overwoekeren planten die minder stikstof nodig hebben, zoals heide en andere zeldzame plantensoorten. Daardoor verdwijnen niet alleen die planten, maar ook de insecten en vlinders die van die planten leven. Vervolgens verdwijnen hierdoor ook de vogels die van die insecten leven.

Stikstofdepositie zorgt naast vermesting ook voor verzuring. Verzuring is het proces waarbij stikstof- en zwavelverbindingen uit de lucht leiden tot een daling van de pH van de bodem en het water. Hoe lager de pH, hoe zuurder de bodem of het water. In een verzuurde bodem komt aluminium in oplossing, hetgeen toxisch kan zijn voor planten. Daardoor verloopt de opname van voedingsstoffen (calcium, magnesium en kalium) door plantenwortels moeilijker. In water kan verzuring leiden tot waterverontreiniging door het uitspoelen van nitraat (NOx) en metalen.

Te veel stikstof zorgt dus voor minder planten- en diersoorten: de biodiversiteit neemt af, de natuur verarmt. Het evenwicht in de natuur, het ecosysteem, raakt verstoord. 

Er is een verschil tussen de locatie waar stikstof wordt geproduceerd of uitgestoten (emissie) en de locatie waar de stikstof neerdaalt (depositie). Stikstof wordt na de emissie over een bepaalde afstand meegevoerd met de wind,  en daalt vervolgens neer op de bodem (depositie). Voor natuurgebieden is het in de eerste plaats belangrijk om in beeld te brengen waar de stikstof neerdaalt en dus terechtkomt op de bodem of in het water.

Waar wordt er stikstof geproduceerd?

Stikstof is voornamelijk afkomstig van landbouw, transport, industrie, energieproductie en de huishoudens.

Hoeveel stikstof kan de natuur aan?

De kritische depositiewaarde (KDW) is de hoeveelheid stikstofdepositie (kilogram stikstof per hectare per jaar) voor een bepaald ecosysteem waaronder er op lange termijn, geen betekenisvolle verandering in de biodiversiteit optreedt.  Voor ieder habitat(sub)type is een specifieke KDW bepaald. Niet ieder natuurtype is immers even gevoelig voor vermesting en verzuring. Op die manier kan ieder habitat nauwgezet worden opgevolgd.

De grootste overschrijding vindt plaats ter hoogte van heiden en veengebieden (90%). Voor kust- en landduinen, loofbossen en zoetwaterhabitats wordt een overschrijding van de KDW vastgesteld in 60-70% van hun areaal. In de graslanden wordt de KDW in ongeveer 42% van de habitatoppervlakte overschreden.

In 2019 werd voor 63% van de habitatoppervlakte van de stikstofgevoelige habitatgroepen (56% van het totale Natura 2000-areaal) een overschrijding van de KDW vastgesteld.

De uitstoot van stikstof moet afnemen voor het behoud en herstel van de natuurtypes, ecosystemen en de biodiversiteit en het bereiken van een gunstige staat van instandhouding. Daarom werd er in 2014 een traject uitgezet om de stikstofbelasting van Europees te beschermen natuur in Vlaanderen systematisch terug te dringen.

De Vlaamse Regering wil dit doen via de zgn. programmatische aanpak stikstof (PAS). Die aanpak heeft tot doel om de uitstoot van stikstof planmatig terug te dringen en tegelijk economische ontwikkeling mogelijk te maken. Een werkbaar evenwicht tussen een brongericht vergunningenbeleid en een effectief herstelbeleid staat daarbij centraal.

Programmatische Aanpak Stikstof

De Programmatorische Aanpak Stikstof moet zorgen voor minder stikstof in onze waterlopen en lucht. Dat is bovendien ook positief voor de gezondheid van de mens. 

Het PAS-programma neemt maatregelen om:

  • de hoge stikstofconcentraties (vnl. ammoniak en stikstofoxides) in de lucht te doen dalen,
  • de Europese natuur in tussentijd extra te beschermen met herstelmaatregelen (stikstofsanering) 
  • een kader te bieden voor de vergunning van activiteiten waarbij stikstof uitgestoten wordt.

Het PAS-programma werd opgemaakt om te voldoen aan de Europese Habitatrichtlijn. Die verplicht Europese lidstaten om de natuurgebieden die deel uitmaken van het Pan-Europese Natura 2000 netwerk actief te beschermen en te herstellen, met als algemene doelstelling het behoud of herstel van habitats en het beschermen van soorten. Stikstofdepositie vormt een belangrijke milieudruk op het Natura 2000-netwerk. Bij ongewijzigd beleid verhindert die dat de vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen (IHD) kunnen worden gerealiseerd.

De Vlaamse Regering heeft een akkoord bereikt over stikstof. Dit zal dienen als basis voor het PAS en bijhorend plan-MER dat in openbaar onderzoek zal gaan.

pdf bestandStikstofakkoord - conceptnota PAS (1.71 MB)

pdf bestandSamenvatting stikstofakkoord (948 kB)

Info voor handhavers